Byzantijnse Architectuur

Er zijn nauwelijks sporen overgeleverd van de vele gebouwen die in Constantinopel tot stand zijn gekomen in de regeringstijd van Constantijn. In de vijfde eeuw zijn in het Byzantijnse rijk verschillende typen koepelkerken gebouwd.

De koepelkerk met centraal grondplan is vanaf Justianius (regeringsperiode 527-565) het populairst in de Byzantijnse kerkarchitectuur. De architectuur beleeft een hoogtepunt onder deze keizer. De buitenzijden van de kerken zijn in die tijd vrij sober, zoals de S. Vitale te Ravenna (526-547). Het interieur van de S.Vitale is echter overweldigend door zijn architectonische vormgeving en mozaïeken. Ravenna is in de tijd van Justinianus het belangrijkste bolwerk van Byzantijnse macht in Italië. In Constantinopel zijn weinig kerken overgeleverd uit de regeringsperiode van deze keizer. Het belangrijkst bewaard gebleven gebouw uit deze fase is de Aya Sophia (ook Hagia Sophia genoemd). Deze wereldberoemde kerk is tussen 532 en 537 gebouwd. Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete waren de bouwmeesters. Deze kerk getuigt van vernieuwende kracht en originaliteit. De Aya Sophia is bijvoorbeeld de eerste kerk op deze schaal waarin de gigantische koepel op pendentieven rust. Het interieur vormt een bijzonder harmonisch geheel waarbij alle verhoudingen op elkaar zijn afgestemd. De verschillende onderdelen lopen in elkaar over.

Interior shot of Hagia Sophia
Stanfield, James L.
Buy this Photographic Print at AllPosters.com

De Byzantijnse architectuur heeft opnieuw een hoogtepunt bereikt aan het einde van de negende eeuw tot aan de elfde eeuw. Geen één kerk uit deze periode heeft echter het voorbeeld van de Hagia Sophia geëvenaard. De koepel bekroond in deze periode vaak een in een vierkant gevat kruis. Doorgaans is het Griekse kruis aan één zijde door een narthex omgeven en aan de tegenoverliggende zijde door een apsis, al dan niet geflankeerd door kapellen. De buitenzijde oogt heel anders dan het sobere exterieur van voorheen dankzij versiering. Eveneens zijn verticale effecten nagestreefd, door hoge koepels en hoge smalle ruimten. De grootste nog bestaande kerk uit deze periode is de San Marco (vanaf 1063) in Venetië. Het exterieur en het interieur van deze kerk is in de loop der eeuwen ontstaan (dus op veel punten niet representatief voor deze periode). Het grondplan is beïnvloed door de Apostelkerk in Constantinopel. In de verloren gegane Apostelkerk in Constantinopel (536-46) zijn ook koepels op de armen geplaatst.

De Byzantijnse architectuur heeft tot ver buiten het rijk invloed gehad. De koepel van de paleiskapel in Aken (rond 800) is er bijvoorbeeld door beïnvloed. In Rusland drong de Byzantijnse architectuur later door. De vormgeving veranderde daar doordat er hout werd gebruikt als bouwmateriaal (bijvoorbeeld de Basiliuskathedraal in Moskou, 1554-1560). De Russische exemplaren onderscheiden zich door grillige vormgeving en overdaad.