Francesco Borromini

(1599 Bissone sul Lago bij Como – 1667 Rome)

Borromini, geboren met de naam Francesco Castelli, heeft met enkele kerkgebouwen een grote impact op de architectuurgeschiedenis uitgeoefend. Hij behoort tot de grote bouwmeesters van de barok. Van historisch belang zijn de voor hem kenmerkende complexe structuren die ontstaan door het vervloeien van verschillende vormen. Zijn extravagante bouwwerken met hun ongebruikelijke gewelfconstructies getuigen van vergaand wiskundig inzicht. Borromini’s prachtige tekenwerk geeft inzicht in zijn zorgvuldige en goed doordacht ontwerpproces.

Borromini begon zijn loopbaan als onafhankelijk architect laat (in 1634). Aanvankelijk was hij steenhouwer. In 1619 vond hij een baan in Rome als decoratiebeeldhouwer en tekenaar. Vanaf 1630 tot 1633 werkte hij onder Bernini. Hij nam in die periode deel aan de werkzaamheden voor het baldakijn in de Sint-Pieter en andere projecten. De twee grote meesters van de Romeinse barok werden ondanks dit samenwerkingsverband geen vrienden. De zwaarmoedige en introverte Borromini was overigens niet gemakkelijk in omgang. Uiteindelijk pleegde hij zelfmoord.
Borromini brak met de norm die heldere en eenvoudige gedefinieerde architectuur voorschreef, gebaseerd op simpele geometrische basisvormen. Bernini had ooit opgemerkt dat Borromini gezonden was om de bouwkunst te vernietigen. Deze opmerking werd ingegeven door de vrijheden die Borromini zichzelf permitteerde ten aanzien van de klassieke traditie. Deze vrijheden waren absoluut niet veroorzaakt door een gebrek aan kennis. Borromini wist meer van de klassieke Romeinse architectuur af dan zijn beroemde criticus.

Zicht op het interieur van de  San Carlo alle quattro fontane

Borromini’s eerste bouwproject als zelfstandig architect, de San Carlo alle quattro fontane (1634-1667), getuigt al van zijn persoonlijke stijl. Kenmerken van Borromini’s oeuvre zijn; een dynamische lijnvoering, de afwisseling van holle en bolle krommingen, eigenzinnige gewelfconstructies en complexe ruimten, die onderverdeeld zijn in geometrische eenheden. Eveneens typerend is de uniforme behandeling van verschillende architectonische onderdelen. De plattegrond, de wanden, het plafond en de koepel vormen meestal een sluitend en eenduidig geheel. Het streven naar een uniforme opzet komt ook tot uiting in de relatief sobere aankleding van zijn interieurs met stucwerkversieringen. Dit is opvallend aangezien zijn tijdgenoten, waaronder Bernini, hun gebouwen doorgaans decoreren met diverse luxueuze materialen en schilderingen in trompe-l’oeiltechniek. Borromini heeft zijn gebouwen doorgaans op subtiele wijze met symboliek geladen.

Tot de beroemdste architectuur van Borromini behoren de San Carlo alle quattro fontane, de Sant’Ivo alla Sapienza, de Sant’Andrea delle Fratte en de Sant’Agnese aan de Piazza Navona (begonnen door Rainaldo). De opgesomde religieuze bouwwerken bevinden zich allemaal in Rome. Hij heeft daar ook vorm gegeven aan een ingrijpende modernisering van de San Giovanni in Laterano.